Μερικές φορές τα μοτίβα συμπεριφοράς δεν επαναλαμβάνουμε επειδή δεν μάθαμε. Επαναλαμβάνουμε επειδή δεν παρατηρήσαμε ακόμη αρκετά βαθιά.
Υπάρχουν στιγμές που κοιτάζουμε τη ζωή μας και αναρωτιόμαστε: «Μα πώς γίνεται να βρίσκομαι πάλι εδώ;» Άλλη μια σχέση που μοιάζει με την προηγούμενη, άλλη μια κατάσταση που μας δημιουργεί το ίδιο συναίσθημα, άλλη μια φορά που είπαμε «δεν θα το ξανακάνω» και τελικά το κάναμε. Και τότε συχνά θυμώνουμε με τον εαυτό μας, σαν να έπρεπε να έχουμε μάθει ήδη το μάθημά μας.
Ίσως όμως αξίζει να κάνουμε μια διαφορετική ερώτηση: Τι είναι αυτό που δεν έχω ακόμη δει; Αντί να αντιμετωπίζουμε κάθε επανάληψη ως αποτυχία, μπορούμε να την προσεγγίσουμε ως μια ευκαιρία να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε, επιλέγουμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους.
Τα μοτίβα συμπεριφοράς δεν εμφανίζονται πάντα φανερά
Ένα μοτίβο δεν είναι πάντα μια συγκεκριμένη πράξη που αναγνωρίζουμε εύκολα. Μπορεί να είναι ο τρόπος που απομακρυνόμαστε όταν φοβόμαστε, ο τρόπος που προσπαθούμε να ευχαριστήσουμε τους άλλους ή ο τρόπος που αποφεύγουμε μια δύσκολη συζήτηση. Μπορεί ακόμη να είναι η ανάγκη μας να έχουμε τον έλεγχο ή η τάση να εγκαταλείπουμε κάτι πριν προλάβουμε να απογοητευτούμε. Μερικές φορές, το να γράψουμε όσα παρατηρούμε μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε πιο καθαρά τις σκέψεις και τις αντιδράσεις μας.
Επειδή αυτές οι αντιδράσεις μπορεί να εμφανίζονται αυτόματα, δεν τις αναγνωρίζουμε πάντα ως συμπεριφορές που έχουμε μάθει ή συνηθίσει. Συχνά τις θεωρούμε απλώς μέρος του χαρακτήρα μας και λέμε «έτσι είμαι». Όμως το «έτσι είμαι» είναι μερικές φορές ένας τρόπος να περιγράψουμε κάτι που έχουμε συνηθίσει να κάνουμε, χωρίς να έχουμε εξερευνήσει ακόμη τι το προκαλεί ή τι εξυπηρετεί στη ζωή μας.
Η παρατήρηση δημιουργεί μια μικρή παύση
Η αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει από μια πολύ μικρή στιγμή: τη στιγμή που, αντί να αντιδράσουμε όπως πάντα, σταματάμε για λίγο και παρατηρούμε «Περίμενε… το κάνω ξανά». Ίσως αναγνωρίσουμε ότι απομακρυνόμαστε επειδή φοβόμαστε, ότι συμφωνούμε ενώ διαφωνούμε ή ότι προσπαθούμε να ελέγξουμε μια κατάσταση επειδή δυσκολευόμαστε να αντέξουμε την αβεβαιότητα.
Αυτή η μικρή παύση είναι σημαντική, γιατί ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και στην αντίδρασή μας μπορεί να δημιουργηθεί χώρος για μια διαφορετική επιλογή. Δεν σημαίνει ότι θα αντιδράσουμε πάντα διαφορετικά ή ότι θα αλλάξουμε αμέσως μια συμπεριφορά που μας ακολουθεί εδώ και χρόνια. Σημαίνει όμως ότι αρχίζουμε να την αναγνωρίζουμε ενώ συμβαίνει — και αυτό μπορεί να αποτελέσει ένα ουσιαστικό πρώτο βήμα.
Δεν χρειάζεται να πολεμήσεις το μοτίβο
Ένα μοτίβο δεν αλλάζει απαραίτητα επειδή αποφασίζουμε «Από αύριο δεν θα το κάνω ποτέ ξανά». Μπορεί να αρχίσει να αλλάζει όταν προσπαθούμε να το γνωρίσουμε καλύτερα, χωρίς να κατηγορούμε τον εαυτό μας για κάθε επανάληψη. Πότε εμφανίζεται; Με ποιον άνθρωπο ή σε ποια κατάσταση; Ποιο συναίσθημα προηγείται; Τι προσπαθώ να προστατεύσω; Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί αν δεν αντιδράσω με τον γνώριμο τρόπο;
Δεν χρειάζεται να βρούμε όλες τις απαντήσεις αμέσως. Μπορούμε να ξεκινήσουμε παρατηρώντας τι συμβαίνει πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από μια επαναλαμβανόμενη αντίδραση. Όσο περισσότερο κατανοούμε τις συνθήκες στις οποίες εμφανίζεται ένα μοτίβο, τόσο λιγότερο αόρατο μπορεί να γίνεται. Και αυτή η επίγνωση, ακόμη κι αν δεν συνοδεύεται αμέσως από αλλαγή, είναι από μόνη της σημαντική.
Μια ερώτηση που αξίζει να κρατήσεις
Ποια κατάσταση στη ζωή μου επαναλαμβάνεται και ποια είναι η δική μου συμμετοχή σε αυτήν;
Προσπάθησε να προσεγγίσεις αυτή την ερώτηση χωρίς να κατηγορήσεις τον εαυτό σου και χωρίς να αναλάβεις την ευθύνη για όσα εξαρτώνται από τους άλλους. Σκοπός δεν είναι να θεωρήσεις ότι φταις για κάθε δυσκολία που συναντάς, αλλά να αναγνωρίσεις ποια στοιχεία της δικής σου αντίδρασης μπορείς να κατανοήσεις και, αν το θελήσεις, να αλλάξεις.
Γιατί ίσως η ελευθερία δεν βρίσκεται στο να μην ξαναζήσεις ποτέ το ίδιο. Ίσως βρίσκεται στο να μπορείς, την επόμενη φορά, να το αναγνωρίσεις ενώ συμβαίνει — και να αρχίσεις να ανακαλύπτεις ότι υπάρχει και μια άλλη δυνατότητα.
